Η θυσία του Αβραάμ και η θυσία της Ιφιγένειας
Συγκριτική θεολογική, μυθολογική και φιλοσοφική προσέγγιση της ανθρώπινης θυσίας
1. Εισαγωγή — Το μεγάλο δίλημμα
Η ιδέα της θυσίας —το να προσφέρεις δηλαδή μια αθώα ανθρώπινη ζωή για χάρη μιας θεϊκής εντολής ή ενός «ανώτερου σκοπού»— είναι ένα από τα πιο ταρακτικά και οριακά θέματα στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού. Μας αναγκάζει να κοιτάξουμε κατάματα τη σχέση ανάμεσα στη θρησκευτική πίστη, την ηθική μας συνείδηση και την προσωπική μας ελευθερία.
Το θεμελιώδες ερώτημα που γεννιέται δεν αφορά απλώς το αν μια θυσία είναι «καλή» ή «κακή», αλλά συμπυκνώνεται σε κάτι πολύ πιο βαθύ:
Μπορεί ένας άνθρωπος να θεωρήσει ηθικά σωστή μια πράξη που καταστρέφει τη ζωή και την αξιοπρέπεια ενός αθώου, μόνο και μόνο επειδή πιστεύει ότι εκτελεί μια θεϊκή διαταγή ή υπηρετεί έναν ιερό σκοπό;
Το ερώτημα αυτό φέρνει σε ευθεία σύγκρουση την τυφλή υπακοή σε μια εξωτερική αυθεντία με την προσωπική μας ηθική ευθύνη. Για να το εξετάσουμε σωστά, πρέπει να αποφύγουμε δύο παγίδες: από τη μία, να μην καταδικάσουμε τα αρχαία κείμενα εύκολα και αναχρονιστικά με τα σημερινά μας μυαλά· από την άλλη, να μην δικαιολογήσουμε άκριτα πράξεις βίας επειδή ντύθηκαν το ένδυμα του «ιερού» ή της «εθνικής ανάγκης».
Σε αυτή τη μελέτη, θα βάλουμε δίπλα-δίπλα δύο κορυφαία παραδείγματα:
- Τη δοκιμασία του Αβραάμ στο όρος Μοριά, όπως μας την αφηγείται η Βίβλος στο βιβλίο της Γένεσης (κεφάλαιο 22).
- Τη θυσία της Ιφιγένειας στην Αυλίδα, έτσι όπως την αποτύπωσε ο Ευριπίδης στην τραγωδία του Ιφιγένεια εν Αυλίδι.
Οι δύο ιστορίες έχουν τεράστιες διαφορές. Ο Αβραάμ καλείται να υπακούσει σε μια προσωπική εντολή του Θεού που ζητά τον γιο του. Ο Αγαμέμνων, από την άλλη, βρίσκεται εγκλωβισμένος μέσα σε ένα πλέγμα πολιτικών πιέσεων, στρατιωτικών συμφερόντων και θεϊκών απαιτήσεων για να μπορέσει να σαλπάρει ο ελληνικός στόλος για την Τροία. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε τη σχέση του ανθρώπου με το Απόλυτο· στη δεύτερη, τη σύγκρουση της οικογένειας με την κρατική εξουσία και τη συλλογική σκοπιμότητα.
Ο στόχος της σύγκρισης δεν είναι να βγάλουμε «καλό» τον έναν και «κακό» τον άλλον, αλλά να φωτίσουμε το κοινό φιλοσοφικό πρόβλημα: Πότε και αν μπορεί η επίκληση μιας ανώτερης αυθεντίας να νομιμοποιήσει την αφαίρεση μιας ανθρώπινης ζωής;
Για να μην μπερδευτούμε, θα αναλύσουμε τις ιστορίες σε τρία καθαρά επίπεδα:
- Πώς εξηγείται η πράξη; (Ποια πίστη, ποια ανάγκη ή ποιος φόβος οδηγεί αυτόν που κάνει τη θυσία;)
- Πώς αντιδρά το θύμα; (Υπάρχει συναίνεση, ηρωική αποδοχή, σιωπή ή εξαναγκασμός;)
- Είναι η πράξη ηθικά σωστή; (Αρκούν τα κίνητρα του θύτη ή η στάση του θύματος για να δικαιώσουν την πράξη;)
