Από την Ξηρά Ψυχή στην Πατερική Θέωση: Η Μεταμόρφωση της Κτίσεως

ΑΠΟ ΤΗΝ ΞΗΡΑ ΨΥΧΗ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΚΤΙΣΕΩΣ

Η Πρόσληψη και Μετουσίωση της Αρχαίας Φιλοσοφικής Παραδόσεως 

στους Πατέρες της Εκκλησίας

ARXAIA_FILOSOFIA_KAI_PATERIKH_THEOLOGIA_APO_THN_XHRA_PSYXH_STH_METAMORFWSH_THS_KTISEWS

ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Το Φιλοσοφικό Υπόβαθρο και η Θεολογική Τομή

Στη μελέτη μας για τον Ηράκλειτο και τον Πορφύριο («Ηράκλειτος και Πορφύριος — Από την ξηρή ψυχή στη γένεση») διαγράψαμε την τροχιά μιας θεμελιώδους ιδέας της αρχαίας ελληνικής γραμματείας: τη διπολική αντίθεση ανάμεσα στην «ξηρότητα» και την «υγρασία». Για τον σκοτεινό εφέσιο φιλόσοφο, η «αὔη ψυχὴ σοφωτάτη καὶ ἀρίστη» —η ξηρή ψυχή είναι η σοφότατη και η αρίστη—, ενώ η υγρασία συνδέεται με τη μέθη, την απώλεια του προσανατολισμού και την πτώση της συνειδήσεως. Στον νεοπλατωνικό Πορφύριο, η ηρακλείτεια αυτή φυσιοκρατική παρατήρηση μεταστοιχειώνεται σε μια βαθιά μεταφυσική αλληγορία: στο Περὶ τοῦ ἐν Ὀδυσσείᾳ τῶν Νυμφῶν Ἄντρου, η υγρασία ταυτίζεται με την ηδονή, τη σαρκικότητα και την «κάθοδο» της ψυχής στη γένεση —στη δίνη της υλικής, ενσώματης υποστάσεως.

Διαβάστε Περισσότερα

Ηράκλειτος και Πορφύριος: Από την ξηρή ψυχή στη γένεση

heraclitus_et_porphyrius_anima_sicca_anima_humida_metaphysica_generationis

Προοίμιο: Όταν η φωτιά της ψυχής συναντά τα νερά της ύλης

Αν ρωτούσε κανείς έναν αρχαίο Έλληνα πώς λειτουργεί η σκέψη, πώς γεννιέται η σοφία ή πώς χάνεται ο άνθρωπος μέσα στα πάθη του, η απάντηση συχνά θα φαινόταν παράξενη στη δική μας εποχή: θα μιλούσε για φωτιά, ατμό, ξηρότητα και νερό.

Στο επίκεντρο αυτής της παράξενης, για τα σημερινά δεδομένα, φυσικής ψυχολογίας βρίσκεται η διάσημη φράση του Ηρακλείτου ότι η «ξηρή ψυχή» είναι η σοφότερη, ενώ η ύγρανσή της οδηγεί στον πνευματικό θάνατο[1]. Τι σήμαινε όμως πραγματικά για τον Εφέσιο φιλόσοφο το γεγονός ότι ο μεθυσμένος έχει «υγρή ψυχή»; Και πώς αυτή η αρχαία εικόνα ταξίδεψε μέσα στους αιώνες, για να μεταμορφωθεί στα χέρια των μεταγενέστερων Νεοπλατωνικών φιλοσόφων —όπως ο Πορφύριος— σε ένα εργαλείο που εξηγεί γιατί η ψυχή «ελκύεται» από την ηδονή και εγκλωβίζεται στα δίχτυα της υλικής γένεσης;

Διαβάστε Περισσότερα

Η Ηθική της Αντίστασης και η Παιδαγωγική της Μνήμης στο «Ρούπελ»

Η Ηθική του Ανυπότακτου Φρονήματος και η Παιδαγωγική της Μνήμης:

Μια Φιλολογική και Διδακτική Προσέγγιση του «Ρούπελ» του Χρήστου Ζαλοκώστα

 

ithiki_antistasis_paidagogiki_mnimis_roupel

ΟΙ ΗΡΩΕΣ ΤΩΝ ΟΧΥΡΩΝ

"Αρχοντας, που ξεπερνάει όλους τους άλλους, ο ήλιος, αφού ανέβηκε στην κορυφή τ’ ουρανού, στάθηκε μια στιγμή εκεί. Τέτοια ώρα, μεσημέρι, εγκατέλειψαν οἱ φαντάροι τὰ ὀχυρά. Οἱ Γερμανοί τούς ἄφησαν νὰ φύγουν μὲ τὸν ὁπλισμό τους, μόνοι, ὡς τὶς Σέρρες, ὅπου θὰ περίμεναν διαταγές.

Διαβάστε Περισσότερα

Ο Άθως του Δεινοκράτη: βουνό, πόλη και νερό

Το σώμα του βουνού, η πόλη και το νερό: 

επανεξέταση του σχεδίου του Δεινοκράτη για τον Άθω στον Βιτρούβιο

Η ιστορία του σχεδίου του Δεινοκράτη για τον Άθω είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά επεισόδια της αρχαίας αρχιτεκτονικής. Σύμφωνα με τον Ρωμαίο αρχιτέκτονα Βιτρούβιο, ο Δεινοκράτης, ένας αρχιτέκτονας που έζησε την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου, παρουσίασε στον Μακεδόνα βασιλιά μια φιλόδοξη ιδέα: να μεταμορφώσει ολόκληρο το όρος Άθως σε μια τεράστια ανθρώπινη μορφή. Στο αριστερό χέρι αυτής της μορφής θα κατασκευαζόταν μια μεγάλη οχυρωμένη πόλη, ενώ στο δεξί θα υπήρχε ένα μεγάλο αγγείο, το οποίο θα συγκέντρωνε τα νερά των ρευμάτων του βουνού και θα τα οδηγούσε προς τη θάλασσα.

Ο Αλέξανδρος εντυπωσιάστηκε από τη σύλληψη του αρχιτέκτονα και εξέτασε την πρόταση, θέτοντας όμως ένα πρακτικό ερώτημα: θα μπορούσαν οι γύρω περιοχές να παράγουν αρκετά σιτηρά για να συντηρούν τους κατοίκους μιας τόσο μεγάλης πόλης; Όταν έγινε σαφές ότι η πόλη θα εξαρτιόταν σε σημαντικό βαθμό από την εισαγωγή τροφίμων μέσω θαλάσσης, ο βασιλιάς απέρριψε την ιδέα. Ο Βιτρούβιος παρουσιάζει έτσι μια διάκριση ανάμεσα στην εντυπωσιακή αρχιτεκτονική σύλληψη και στην καταλληλότητα του τόπου για την ίδρυση μιας πόλης.

Διαβάστε Περισσότερα

Ο ΠΛΑΤΩΝΙΚΟΣ «ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ»: ΟΔΗΓΟΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ

Ο Πλάτων, ο Πρωταγόρας και η πολιτική αρετή

Συνθετικός οδηγός μελέτης μέσα από τις δημοσιεύσεις του «Φιλολόγου Ερμή»

Plato_Protagoras_Virtus_et_educatio_Socrates_Philosophia_Graeca_

Dialogi_Platonis_Studia_classica_Philosophia_et_veritas

Εισαγωγή: Από την ανάγνωση στη συγκριτική μελέτη

Ο πλατωνικός Πρωταγόρας προσφέρει την ευκαιρία να εξεταστούν ορισμένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της αρχαίας φιλοσοφίας: ο σκοπός της παιδείας, η φύση της αρετής, η δυνατότητα διδασκαλίας της, η λειτουργία της κοινωνίας και η σχέση ανάμεσα στη γνώση και στην ηθική συμπεριφορά.

Οι δημοσιεύσεις του «Φιλολόγου Ερμή» προσεγγίζουν αυτά τα ζητήματα από διαφορετικές οπτικές. Άλλες εστιάζουν στην επιχειρηματολογία του Πρωταγόρα, άλλες στη λειτουργία του μύθου και του λόγου, ενώ άλλες εξετάζουν τη σωκρατική μέθοδο και τη φιλοσοφική αναζήτηση της γνώσης.

Η παρούσα επιτομή οργανώνει τις σχετικές αναρτήσεις σε μια κοινή διαδρομή μελέτης. Σκοπός της δεν είναι να αντικαταστήσει την αναλυτική ανάγνωση των άρθρων, αλλά να λειτουργήσει ως αφετηρία, οδηγός και σημείο σύγκρισης. Ο μαθητής καλείται να μεταβαίνει στις πρωτότυπες δημοσιεύσεις, να εντοπίζει τα επιχειρήματα, να εξετάζει τις διαφορές και να διαμορφώνει συμπεράσματα με βάση τα κείμενα.

Διαβάστε Περισσότερα

Ο Πλάτων και η Προγενέστερη Φιλοσοφική Παράδοση: Από τους Πυθαγορείους στη Θεωρία των Ιδεών

Ο ΠΛΑΤΩΝ ΚΑΙ Η ΠΡΟΓΕΝΕΣΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΥΣ ΣΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ

Platon-Pythagoreioi-Theoria-Ideon

ΜΕΡΟΣ Α΄: 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ — Ο ΠΛΑΤΩΝ ΚΑΙ Η ΠΡΟΓΕΝΕΣΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ

1. Η γένεση της πλατωνικής φιλοσοφίας

Η φιλοσοφία του Πλάτωνα αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς στην ιστορία της αρχαίας ελληνικής σκέψης. Με το έργο του, ο προβληματισμός των προσωκρατικών φιλοσόφων σχετικά με την αρχή, τη φύση και την τάξη του κόσμου συνδέεται με τα ερωτήματα για τη γνώση, την αλήθεια, την ψυχή, την αρετή και το Αγαθό.

Ο Πλάτων δεν αναπτύσσει τη σκέψη του ανεξάρτητα από την πνευματική παράδοση που προηγήθηκε. Αντίθετα, συνομιλεί με τα φιλοσοφικά προβλήματα που είχαν ήδη θέσει οι προγενέστεροι στοχαστές, επανεξετάζει τις απαντήσεις τους και επιχειρεί να συγκροτήσει μια ευρύτερη ερμηνεία της πραγματικότητας.

Διαβάστε Περισσότερα

Η κρυπτικότητα στην ισοκρατική ρητορική: λόγος και παιδεία

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΕΩΡ. ΚΑΤΣΟΥΛΗΣ

Πτυχιοῦχος Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Μεταπτυχιακός τοῦ Τομέα Ἐπιστημῶν τῆς Ἀγωγῆς,
«Ἐφηρμοσμένη Παιδαγωγική», Διδακτική - Προγράμματα Σπουδῶν, Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ὑπ. Δρ. Κλασσικῆς Φιλολογίας Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν

Η ΚΡΥΠΤΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΙΣΟΚΡΑΤΙΚΗΣ ΡΗΤΟΡΙΚΗΣ: 

ΠΡΟΛΟΓΟΙ, ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ, ΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΜΜΕΣΗΣ ΣΗΜΑΣΙΟΔΟΤΗΣΗΣ

isokratis-ritoriki-emmesos-logos-paideia

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Το παρόν άρθρο προτείνει ένα συνθετικό ερμηνευτικό μοντέλο για τη μελέτη της ισοκρατικής ρητορικής, εστιάζοντας στη σχέση ανάμεσα στην εισαγωγική διάταξη, τη θεματική οργάνωση, την πολιτική επιχειρηματολογία και την παιδευτική διαμόρφωση της αναγνωστικής κρίσης. Βασική υπόθεση είναι ότι οι λόγοι του Ισοκράτη δεν εξαντλούνται στην υποστήριξη περιστασιακών πολιτικών θέσεων ούτε στην υφολογική τους επεξεργασία. Η διάταξη των επιχειρημάτων, η επιλογή ιστορικών παραδειγμάτων και η συγγραφική αυτοπαρουσίαση συμβάλλουν στη διαμόρφωση των αξιολογικών κριτηρίων με τα οποία ο αποδέκτης καλείται να κρίνει τις προτεινόμενες μορφές πολιτικής δράσης.

Διαβάστε Περισσότερα